Digitale soevereiniteit is het thema van de Maand van de digitale fitheid editie 2026. De Cloud Act, de macht van Silicon Valley-bedrijven, geopolitieke ontwikkelingen en onze data op Amerikaanse servers: een combinatie van factoren die in neonletters onze collectieve aandacht vraagt voor digitale soevereiniteit. Tijdens de Kick Off van de Maand van de digitale fitheid op 2 maart in Utrecht, kreeg het aanwezige publiek een voorproeverij van wat deze Maand zoal te bieden heeft.
De Maand van de digitale fitheid is een gezamenlijk initiatief van Martijn Aslander (stichting Digitale Fitheid) en Marie-Louise Borsje (RijksAcademie voor Digitalisering en Informatisering Overheid – RADIO). De Maand vindt ieder jaar in maart plaats, nu al voor de vijfde keer. Dit jaar zet de explosieve ontwikkeling rondom AI een extra spotlight op digitale fitheid, merkt Borsje op. ‘Ineens wil iedereen digitaal weerbaar worden en AI-geletterd zijn.’ Aslander: ‘We waren goed op tijd met het onderwerp digitale fitheid toen we er vijf jaar geleden mee begonnen.’
Digitale soevereiniteit vraagt ook om informatiegeletterdheid. ‘Wat we steeds ontdekken,’ zegt Aslander, ‘is dat de meeste mensen die zeggen verstand te hebben van informatie, eigenlijk verstand hebben van documenten en documentsystemen. Omgaan met informatie – dat is data en context – vinden mensen moeilijk, daar is nog een hele slag te maken.’ Wie zich daarover wil laten bijpraten komt naar de PKM-Summit op 21 en 22 maart in Utrecht, twee dagen lang het wereldwijde epicentrum van inspiratie over persoonlijk kennismanagement. PKM-experts, schrijvers en denkers (waaronder een NY-Times journalist) uit de hele wereld geven workshops en lezingen.
Meedoen met de Maand
Wil je als organisatie meedoen met de Maand maar ontbreekt het je aan tijd en middelen? Er is een gratis contentkalender beschikbaar waarin je iedere dag een tip of inzicht vindt om te kopiëren-plakken op je eigen intranet. En zelf ook meteen mee aan de slag te gaan. Download gratis de vormgevingselementen om je interne campagne mee op te tuigen.
De contentkalender en visuals vind je hier.
Van digitale schaamte naar digitale creativiteit
Daniel Brouwer, directeur van de Functioneel Beheer Academie en organisator van het Functioneel Beheer Kennisfestival, benoemt het cruciale belang van digitaal fittere medewerkers in organisaties. ‘Wat wij elke dag zien is dat de gemiddelde eindgebruiker niet digitaal fit is. Daar hebben wij als functioneel beheerders last van. Als je met je functioneel-beheeromgeving wilt professionaliseren naar datasoevereiniteit, dan kom je niet verder omdat je wordt gegijzeld door de onkunde van de eindgebruiker. Het is geen moedwillige onkunde, maar vaak zijn vaardigheden gewoon niet geleerd. Nu zien we nog dat functioneel beheerders 60 tot 80% van hun tijd bezig zijn met vragen van eindgebruikers die ze zelf ook hadden kunnen oplossen als ze iets meer moeite hadden gedaan. Als eindgebruikers weten hoe ze met systemen moeten omgaan, kunnen wij als functioneel beheerders meer waarde toevoegen. Daarnet viel het woord digitale schaamte, en ik zie dat eindgebruikers ook digitale creativiteit missen, de durf om te experimenteren. Ze worden daarin vaak tegengehouden door de beperkingen die organisaties opleggen.’
Gitaarakkoorden, papieren zines en digitaal doe-het-zelven
Presentator Lars Sørensen roept Frank Meeuwsen op het podium. Meeuwsen is een wandelend voorbeeld van digitale creativiteit. Samen met Martijn Aslander schreef hij het boek Verder met Obsidian. Eindelijk grip op je eigen informatie (maart 2026). Hij is teamlid van Digitale fitheid en verzorgt tijdens de Maand een gratis toegankelijke offline workshop Claude Code bij Wonders of Work in Utrecht.
‘We gaan het over digitale soevereiniteit hebben, maar eerst neem ik jullie mee naar 1977, naar de wereld van de Zines. Zines zijn kleine magazines die in de jaren ’70 populair werden in alternatieve kringen. Met pen, papier en stencilmachines maakten mensen hun eigen magazines. Het was het begin van de punkmuziekperiode. Tony Moon tekende in zine Sideburn #1 drie akkoorddiagrammen voor gitaar en schreef erbij: ‘Dit is een akkoord. Dit is er nog een. Dit is een derde. Begin nu een band.’ De boodschap: je kunt het zelf, je hoeft niet te wachten tot je heel goed gitaar kunt spelen om een band te beginnen. Je kunt het nu al doen, je bent autonomer dan je denkt.
‘Voor mij is de boodschap van Tony Moon een metafoor voor wat er afgelopen dertig jaar online is gebeurd en nu opnieuw met AI gebeurt. We hebben steeds meer mogelijkheden om dingen zelf te doen, we hoeven niet afhankelijk te zijn van grote cloudsystemen of ecosystemen. Dat is een boodschap die we komende maand zullen delen en met het boek Verder met Obsidian willen uitdragen. Het boek is niet zozeer een handleiding over knopjes, maar een pamflet of manifest dat aanmoedigt om gewoon te beginnen. Je hoeft niet te wachten tot er iets in je organisatie of je omgeving verandert. Je kunt er prima zelf mee aan de slag, met de middelen en de laptop die je al hebt, met de software die er is.’
‘Inmiddels zijn LLM’s zoals CoPilot, Claude en Gemini zo ver ontwikkeld dat je er je data, de informatie die nu in documenten opgesloten zit, makkelijk mee kunt vrijspelen met hulp van bijvoorbeeld Obsidian. In gewone mensentaal, zonder enige programmeerkennis kun je dingen voor elkaar krijgen, voor eigen gebruik.’ Zo maakte iemand tijdens eerdere Claude Code sessies onder leiding van Meeuwsen een mobiele app voor een schaakclub. Nu hoeft de schaakclub geen bureau meer in te huren voor die klus. Een interim-marketeer maakte zijn eigen CRM-systeem. Kostte hem zo’n 40 uur, hij heeft alle data nu in eigen beheer en had nog nooit geprogrammeerd.
In het licht van digitale soevereiniteit, ook wel data-autonomie genoemd, gaan gesprekken al snel over digitale systemen. Maar elke beweging lokt een tegenbeweging uit. Zo werkt Frank al enige tijd aan een boek waarin hij analoge notitiesystemen van creatieve professionals in beeld brengt. Hoe werken ze tijdens hun creatieve proces met pen en papier? ‘Tijdens de PKM-Summit organiseren we een Note Zine Lab. Twee dagen lang kun je daar je eigen zine maken. Daarmee hoop ik dat je op een andere manier naar je informatie gaat kijken.’
Informatiehuishouding professionaliseren
Sørensen introduceert Kees Verhoeven, voormalig Tweede-Kamerlid, oud MKB-voorman, spreker en onafhankelijk adviseur. Wat is volgens hem het meest urgente digitale dilemma waar bestuurders en professionals op dit moment mee worstelen? Verhoeven: ‘Ik zie vooral een technisch-bestuurlijke kloof. Veel bestuurders hebben nu eindelijk wel door dat ze iets moeten met digitale technologie en ze willen het ook echt leren. Maar ze vinden het tegelijk spannend en weten niet goed waar te beginnen. Helaas zat ik te vroeg in de Tweede Kamer, ik heb het onderwerp alleen kunnen agenderen en er geen richting meer aan kunnen geven. Soevereiniteit bijvoorbeeld is een breed, groot woord, waarover je kunt denken: wat bedoelen we daar nu precies mee?’
Verhoeven schreef het boek De democratie crasht. Politieke onmacht in het digitale tijdperk. Hoe bedreigt dat onze onafhankelijkheid?
‘We zijn 30 jaar lang een fuik ingezwommen. De wereld ging open, oude fysieke muren vielen weg en er ontstonden nieuwe digitale verbindingen. We moesten handel drijven en specialiseren en efficiënter worden. Dus we gingen heel logisch bij de beste, snelste, eerste generatie bedrijven kopen. Dat waren Amerikaanse techbedrijven uit Silicon Valley. We hebben dat heel lang, heel vanzelfsprekend gedaan. In de 11 jaar dat ik in de Tweede Kamer zat hebben we nooit over dit onderwerp gesproken. Behalve dat we onszelf in het begin afvroegen of het wel eerlijk was om iets gratis te downloaden waar je misschien voor zou moeten betalen. Het grote vraagstuk van onafhankelijkheid en weerbaarheid, daar ging het helemaal niet over. Nu wil iedereen uit die fuik weg, maar als je 30 jaar lang een fuik inzwemt, dan ben je er niet binnen een week uit. Het is een moeilijke weg. Naarmate we langer terugzwemmen, wordt het makkelijker om eruit te komen, maar dan moeten we nu beginnen. Wat kun je nu zelf doen? Als we allemaal stapjes zetten worden we uiteindelijk allemaal digitaal fitter, weerbaarder en ook autonomer.’
Waar adviseert Verhoeven te beginnen? ‘Kies er eens voor om een vrijdagochtend of maandagmiddag alles aan de kant te schuiven en hiermee te gaan klooien. Dan is de kans groot dat je gegrepen wordt en ga je er vanzelf meer tijd in stoppen. Ik denk dat het heel belangrijk is om van binnen naar buiten te werken. Niet alles tegelijk te willen, maar één ding te kiezen waar je van baalt, of waar je interesse in hebt, waar je plezier aan beleeft. Ga daarmee aan de gang. Begin klein. Ook op het gebied van soevereiniteit. Waarom is er nog geen organisatie die één of twee belangrijke diensten helemaal loskoppelt en op een andere manier gaat inrichten. Het zou een hele gave pilot kunnen zijn.’
‘Laatst zei iemand tegen mij, “Ik wil graag een document met je delen, maar ik wil geen Google Docs gebruiken.” Zo begint het al. Welk systeem gaan we gebruiken met z’n tweeën? Proton heeft bijvoorbeeld een best goed Doc-sharingsysteem. Angst voor dreiging moet niet leidend zijn, maar wij hebben angst soms toch een beetje nodig om in beweging te komen. Hoe vaak denk je niet “poeh, dat wordt een drukke dag.” En dan begin je aan een taak waarvan je verwacht dat die een hele ochtend duurt, en die blijkt dan maar 1,5 uur te kosten. Digitale fitheid is wat dat betreft ook mentale fitheid.’
Leren van elkaar
Om laagdrempelig digitaal fitter te worden kun je je aansluiten bij de digitale fitheid-community waar pro’s en beginners van elkaar leren. ‘Kost niks, is leuk’ moedigt Sørensen aan. De community is inmiddels 4600 leden groot. Elke derde vrijdag van de maand komen leden offline bij elkaar in Utrecht bij Wonders of Work om tips en tricks uit te wisselen.
Daarnaast is er de Digitale Fitheid Academie, die met een laagdrempelig aanbod organisaties de mogelijkheid geeft om medewerkers een concrete stap verder te helpen. Peter Ros, directeur van de Academie: ‘We bieden een in company leergang aan, een leergang op open inschrijving voor individueel geïnteresseerden, en een aantal workshops. Zoals Grip op tools en Grip op informatie.’ Die laatste gaat over de vraag waar je je informatie laat, en hoe je het weer terugvindt als je het nodig hebt. Grip op samenwerking gaat over de afspraken die je maakt rondom samenwerken. Welke communicatievoorkeur heb je? En welke informatie heb je van elkaar nodig? En dan is er nog Grip op AI.’
Grip krijgen op AI, is dat mogelijk?
‘Weet ik niet,’ geeft Ros toe. ‘Daar is het gebied nog te jong voor. AI-experts bestaan eigenlijk nog niet, zeggen we bij de Academie. Die experts zijn allemaal nog Kimmen (Kan Iets Meer) en Wimmen (Weet Iets Meer).’
Ros schreef het boek Zullen we nu weer aan het werk gaan? waarin hij hoe we werken onder de loep neemt. Want als het percentage uitvallers en vertrekkers groot is binnen organisaties, moet we ons afvragen of we wel op een fijne manier samenwerken. ‘Ik heb het boek ook geschreven uit frustratie over wat ik zie gebeuren. Mensen hebben nooit tijd en hebben ook te weinig tijd om aandacht aan elkaar te geven of over dingen na te denken. Tegelijkertijd worden we bedolven onder mailtjes en meetings. Wat is ervoor nodig om dat gedrag te veranderen? Het is logisch dat we het zo zijn gaan doen, maar dat wil niet zeggen dat het een goed idee is om het te blijven doen.’
PKM Summit
’Persoonlijk kennismanagement is de vierde pijler van digitale fitheid.’ Aan het woord is Lykle de Vries, initiatiefnemer van de PKM Summit. ‘Eigenlijk is pkm zo oud als de mensheid zelf. We zijn al zo vroeg als we konden dingen gaan noteren en gaan administreren voor de onderlinge communicatie, maar ook voor onszelf. Als je bezig gaat met digitale fitheid, dan loop je al snel tegen mensen aan die toegeven “die informatie heb ik wel ergens, maar waar in die berg met folders staat het opgeslagen?”
‘De PKM Summit is twee dagen lang nerden over hoe je persoonlijk kennismanagement kunt doen. Het programma hebben we deels gevuld met mensen van wie we denken dat ze een mooi verhaal hebben of iets gaafs kunnen demonstreren. Maar we laten ook ruimte voor de deelnemers zelf om op het podium te stappen en een demonstratie te geven.’
‘De tickets hebben de bijzonder fascinerende prijs van 209,83 euro. Dat is niet veel geld voor twee dagen, inclusief alle eten en drinken en de gemakken van Wonders of Work. We organiseren het nu voor de derde keer en het wordt weer superleuk. PKM is denk ik ook essentieel, het hoort bij je vakmanschap. Als je een vak goed wilt doen dan maak je jezelf vaardig met de gereedschappen die je daarvoor nodig hebt. Op de een of andere manier zijn we dat voor informatie niet altijd even goed gewend. Dus het is fijn om in twee dagen jezelf een flinke pkm-boost te kunnen geven.’
‘Ik leer het nooit’
Je zou het zomaar kunnen denken als je begint met digitale fitheid. Mark Meinema, die aan de wieg van Digitale fitheid stond en trainer is bij de Digitale Fitheid Academie, hoort het mensen weleens zeggen. ‘Maar digitale fitheid is iets anders dan digitale perfectheid. Digitale fitheid gaat niet over dat je alles weet wat er te weten valt, dat gaat je sowieso nooit lukken. Wanneer je ergens meer verstand van krijgt, krijg je ook zicht op alle dingen die je nog niet weet. Voor je gevoel blijft het percentage dingen die je niet weet dan ongeveer gelijk. Zo bekeken ga je nooit digitaal fit worden. Wel geloof ik erin dat je je digitaal kunt redden op een niveau dat voor jou handig is.’
Zijn jarenlange ervaring met zeilles en surfles geven hebben hem didactische inzichten gegeven die ook van pas komen in de leergangen en workshops van de Digitale Fitheid Academie.
’Mensen die net leren windsurfen staan in het begin alleen maar in de blubber of donderen van de plank af. Pubers demotiveert dat enorm. Dan willen ze niet meer. Wat ik heb moeten leren, is die pubers een ervaring te geven die tussen van de plank afdonderen en lekker surfen in zit. Want als je geproefd hebt ‘dit ga ik kunnen’ doe je vanzelf meer moeite om iets nieuws te leren.’
Hoe deed Meinema dat precies? Met een tandemplank die nauwelijks wiebelde, één zeil in het midden en zichzelf als tegenwicht, kon hij de jonge surfers laten ervaren hoe ze de sweetspot van evenwicht op de plank konden vinden. ‘Op een gegeven moment voelde ik dat ik niet meer hoefde te drukken of trekken en kon ik het zeil loslaten. Dan stonden ze een seconde of 10 tot 15 zelfstandig op de plank. Daarna konden ze zichzelf niet meer vertellen dat ze het nooit zouden leren en hoefde ik geen moeite meer te doen om ze te motiveren.’
‘Als je iets wil leren, dan ga je het leren. De kunst is alleen om een hulpmiddel te verzinnen, een tussenstapje, om te kunnen voelen dat je er weliswaar nog niet bent maar er wél kunt komen. Dat is de reden dat ik training geven zo tof vind. Die tussenstappen vinden.’
Informatie-autonomie
Tot slot roept Lars Martijn Aslander terug op het podium. Verder met Obsidian ligt nu in de winkel, maar Aslander heeft nog meer nieuws te delen: ’Het heeft er alle schijn van dat we aan het eind van deze maand bij de Afsluiting van de Maand nóg een boek kunnen presenteren, over informatie-autonomie. Mogelijk snel opgevolgd door een handboek informatie-autonomie.’
Aan de slag!
Zin in leren en uitproberen deze maand? Kijk in de agenda welke activiteiten er plaatsvinden. Bijvoorbeeld:
PKM Summit – 20 + 21 maart, Wonders of Work in Utrecht
Digitaal bijblijven doe je samen – 25 maart, 10.00-15.00, De Gasfabriek in Deventer
Afsluiting Maand van de digitale fitheid – 31 maart, 14.00-17.00, inloop 13.30u.
Dank
De Maand van de digitale fitheid wordt mede mogelijk gemaakt door onze betrokken sponsors: VFB – slimmer functioneel beheer, mediapartner BusinessWise en vergaderlocatie Wonders of Work. Onze dank is groot!
